o calendario medieval da igrexa de santa marÍa do …anuariobrigantino.betanzos.net/ab2004pdf/2004...

of 16 /16
415 Anuario Brigantino 2004, nº 27 O calendario medieval da igrexa de Santa María do Azougue: un achegamento ás súas imaxes ALFREDO ERIAS MARTÍNEZ © * Sumario Preséntanse aquí todos e cada un dos meses do ano que aparecen no calendario agrícola dun capitel da igrexa de Santa María do Azougue, de Betanzos, representados mediante debuxo arqueolóxico e tamén con cromatismo hipotético, ó obxecto de definilos ben e lembrar que estiveron pintados. Abstract Shown here is each and every one of the months of the year which appear in the agrarian calendar found on the capital of the church of St. Maria of Azougue, in Betanzos, represented by means of archaeological drawings, with hypothetical colouring, in order to define them well, and to remind us that they were painted. N o Anuario Brigantino 1993, Manuel A. Castiñeiras (facéndose eco dunha nova de Carmen Manso Porto) publicou o traballo titulado, «El desfile de los meses de Santa María do Azougue», no que estudia o menoloxio de finais do s. XIV existente en tres capiteis entregos dun pilar do ábside sul desta igrexa: doce figuras, unha detrás de outra, empezando en xullo para que xaneiro quedase aproximadamente do no centro. Cada unha realiza funcións agrícolas específicas do mes que representa, supoñendo outras tantas metáforas do paso do tempo, do eterno retorno ou do renacer da vida. Descubertas, pois, e publicadas, o presente traballo nace da frustración de non poder ver ben esas imaxes nas fotografías do Anuario. E non é que estean mal tomadas: ocorre que a fotografía como técnica é unha axuda, pero, por unha banda, dá información demais e mesmo confunde (setembro non ten un racimo de uvas como cre o autor, senón un obxecto para cortalos na man dereita e un cesto para botalos na man esquerda), mentres, pola outra, escurece liñas e detalles que nos aportarían a precisión que buscamos. Por eso é necesario o debuxo arqueolóxico no que se selecciona aquelo que nos achegue á realidade orixinal, desbotando desconches do tempo e maltratos da piqueta. Quedan alí restos do cal de base e mesmo das cores que o cubrían. E queda tamén testemuña da brutalidade empregada na «limpeza» desas cores. Apórtanse aquí doce debuxos a prumiña e tinta china negra, ademais dunha proposta cromática libre que só pretende lembrar que esas figuras estiveron no pasado cheas de cor e de vida, cousa que algún día, ¿por que non?, poderían recuperar. A tosquedade que hoxe vemos, sen dúbida estaría moi matizada coas cores e detalles que o pintor engadiría ás figuras esculpidas, algo que ás veces se esquece neste tipo de estudios. *Alfredo Erias Martínez é director do Anuario Brigantino, do Arquivo e Biblioteca Municipais de Betanzos e do Museo das Mariñas. Imaxes do autor

Author: vonhan

Post on 29-Oct-2018

216 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 415Anuario Brigantino 2004, n 27

    O CALENDARIO MEDIEVAL DA IGREXA DE SANTA MARA DO AZOUGUE: UN ACHEGAMENTO...

    O calendario medievalda igrexa de Santa Mara do Azougue:

    un achegamento s sas imaxes

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ*

    SumarioPresntanse aqu todos e cada un dos meses do ano que aparecen no calendario agrcola dun capitelda igrexa de Santa Mara do Azougue, de Betanzos, representados mediante debuxo arqueolxicoe tamn con cromatismo hipottico, obxecto de definilos ben e lembrar que estiveron pintados.

    AbstractShown here is each and every one of the months of the year which appear in the agrarian calendarfound on the capital of the church of St. Maria of Azougue, in Betanzos, represented by meansof archaeological drawings, with hypothetical colouring, in order to define them well, and toremind us that they were painted.

    No Anuario Brigantino 1993, Manuel A. Castieiras (facndose eco dunha novade Carmen Manso Porto) publicou o traballo titulado, El desfile de los meses deSanta Mara do Azougue, no que estudia o menoloxio de finais do s. XIV existenteen tres capiteis entregos dun pilar do bside sul desta igrexa: doce figuras, unha detrs deoutra, empezando en xullo para que xaneiro quedase aproximadamente do no centro. Cadaunha realiza funcins agrcolas especficas do mes que representa, supoendo outrastantas metforas do paso do tempo, do eterno retorno ou do renacer da vida. Descubertas,pois, e publicadas, o presente traballo nace da frustracin de non poder ver ben esasimaxes nas fotografas do Anuario. E non que estean mal tomadas: ocorre que a fotografacomo tcnica unha axuda, pero, por unha banda, d informacin demais e mesmo confunde(setembro non ten un racimo de uvas como cre o autor, senn un obxecto para cortalos na mandereita e un cesto para botalos na man esquerda), mentres, pola outra, escurece lias e detallesque nos aportaran a precisin que buscamos. Por eso necesario o debuxo arqueolxico noque se selecciona aquelo que nos achegue realidade orixinal, desbotando desconches dotempo e maltratos da piqueta. Quedan al restos do cal de base e mesmo das cores que ocubran. E queda tamn testemua da brutalidade empregada na limpeza desas cores.

    Aprtanse aqu doce debuxos a prumia e tinta china negra, ademais dunha propostacromtica libre que s pretende lembrar que esas figuras estiveron no pasado cheas de core de vida, cousa que algn da, por que non?, poderan recuperar. A tosquedade quehoxe vemos, sen dbida estara moi matizada coas cores e detalles que o pintor engadiras figuras esculpidas, algo que s veces se esquece neste tipo de estudios.

    *Alfredo Erias Martnez director do Anuario Brigantino, do Arquivo e Biblioteca Municipaisde Betanzos e do Museo das Marias.

    Imaxes do autor

  • 416Anuario Brigantino 2004, n 27

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    Nun ambiente agrcola como o de Betanzos e fronte Azougue (de zoco, mercado)este calendario, adaptado nosa realidade (colleita e sembra mis tardos), era un mediodidctico, pero tamn unha maneira de tranquilizar xente, pretender explicar, medianteun organigrama cclico, que despois da morte da natureza via a sa resurreccin: unhametfora para a propia vida humn, que convia Cristianismo. Na Idade Media, intentossemellantes deron lugar, por derivacin directa da antigidade romana, a tres programasiconogrficos: 1) zodaco, 2) meses e 3) estacins. Non hai un estudio especfico para ossignos do zodaco en Betanzos, pero a figura de Saxitario (un centauro lanzando frechascun arco) atpase tanto na igrexa de San Francisco como na de Santiago. En canto sestacins, a Primavera adoita ser unha imaxe con flores, ramos ou representa a poda; oVern aparece ligado sega e malla dos cereais (as o vemos, con aire clsico e figurafeminina, con espigas de trigo nunha man e unha serrana -fo dentado- na outra, nuncapitel do bside norte de Santa Mara do Azougue), pero tamn pode representarse cunmallo; o Outono o tempo do vio, da matanza e da sementeira, e o Inverno, do banqueteseorial e do fro.

    En fin, o mundo clsico sigue moi presente, pero adaptado mentalidade medieval.

    Bibliografa:

    Castieiras Gonzlez, Manuel Antonio, 1994, El desfile de los meses de Santa Mara do Azougue.Anuario Brigantino 1993, n16, p. 177-196.

    Guilln, Jos, 1985, VRBS ROMA: vida y costumbres de los romanos. Salamanca, Ed. Sgueme, v. III.Prez Higuera, Teresa, 1997, Calendarios medievales: La representacin del tiempo en otros tiempos.

    Madrid, Ediciones Encuentro.

    O deus Xano, de das caras, do Principio e do Fin, o Creador para os romanos, Xaneiro,preside, curiosamente, os actos litrxicos catlicos desde o centro da bveda (smbolo do ceo)

    da igrexa betanceira de Santa Mara do Azougue, onde se identifica co Sol.

    Eria

    s

  • 417Anuario Brigantino 2004, n 27

    O CALENDARIO MEDIEVAL DA IGREXA DE SANTA MARA DO AZOUGUE: UN ACHEGAMENTO...

    Eria

    s

  • 418Anuario Brigantino 2004, n 27

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    Eria

    s

  • 419Anuario Brigantino 2004, n 27

    O CALENDARIO MEDIEVAL DA IGREXA DE SANTA MARA DO AZOUGUE: UN ACHEGAMENTO...

    XANEIRO, O FIN E O PRINCIPIODe orixe prehistrico, Ianus era o deus mis antigo dos romanos, diuum deus (deus

    dos deuses), o deus creador, o principio de tdalas cousas. Preside os inicios e os pasose simboliza o pasaxe que ten en lia recta sada e entrada. Xano a entrada no espacio eno tempo. O seu templo en Roma tia das portas enfrontadas. Consagrbaselle o primeiromes do ano, Ianuarius (xaneiro), e o primeiro da de cada mes.

    Nos calendarios medievais aparece fundamentalmente como: 1) Ianus inter portas (enalusin s portas do seu templo, que abra ou pechaba), 2) Ianus claviger (con chaves porser porteiro), 3) Xano mesa (como neste caso), 4) Xano quentndose lume (que pasaraa representar logo febreiro), 5) Xano con espada (o seu templo abrase de par en par entempos de guerra e pechbase nos curtos espacios de paz, aprisionando guerra dentro).

    Resulta curioso que unha imaxe do deus Xano (cabeza con das caras rodeada porraios solares e seis figuras) sexa o centro (deus) da bveda (ceo) do bside desta igrexa.

  • 420Anuario Brigantino 2004, n 27

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    FEBREIRO FRIOLEIROUn vello con moito fro era unha figura

    que representaba en Roma Inverno.Difundiuse moito a partir de calendarios

    como o Crongrafo de 354onde apareca como xaneiro. Afogueira foi engadida en poca

    carolinxia (Calendario deViena do 837 e Calendario

    de Saint Mesmin, ca.1000), pasando a

    representar mes defebreiro.

  • 421Anuario Brigantino 2004, n 27

    O CALENDARIO MEDIEVAL DA IGREXA DE SANTA MARA DO AZOUGUE: UN ACHEGAMENTO...

    MARZO PODADORA poda da vide inicia os traballos agrcolas do ano. O cultivo ancestral da via aparece

    testemuado por Estrabn cando di que o vio escasea (non que falta) nos pobos donorte da Pennsula. Pero ademais a arqueoloxa dinos que hai no noso contexto xeogrficorestos de nforas vinarias romanas.

    Con maior precisin sbese que se expandiu nos vales abrigados e nas zonas costeirasde Galicia desde os sculos XII e XIII, debido colonizacin monstica e nacemento dasvilas. precisamente ese o momento no que a xente de Betanzos o Vello se traslada a estaVila de Untia (no ano 1219) para formar desde aquela a vila e despois cidade de Betanzos.As vias non s cubren grandes extensins de terreo, senon que o vio substituiudefinitivamente sidra altomedieval. Mesmo as casas campesias aproveitan tdolosespacios posibles, na eira e no curral, para cultivar baceis.

  • 422Anuario Brigantino 2004, n 27

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    ABRIL FLORIDUSUn home leva un ramo collido polas das mans. A imaxe de Abril e, por extensin, da

    Primavera, ten das orixes antigas: 1) como Doncela da Primavera desde o s. XII,evolucionada a partir da Flora romana (tnica longa, guirnaldas de rosas e, sobre todo,ramos de flores nas mans levantadas), e 2) como Prncipe da Primavera, orixinado enRobigus, xenio ou espritu da vexetacin (leva manoxos de herba ou ramas nas mans), queten a festa o 25 de abril (Robigalia) con procesins florais polos campos para propiciarboas colleitas. En Betanzos a festa dos Maios tia por protagonista unha nena adornadade flores (a maneira dunha estatua da deusa Flora) e vestida de branco, baixo unha granguirnalda levada por outras nenas, tamn de branco. Sen embargo, a figura que aquvemos, popularizada desde poca carolinxia, , segundo me parece evidente, a de Robigusou Prncipe da Primavera.

  • 423Anuario Brigantino 2004, n 27

    O CALENDARIO MEDIEVAL DA IGREXA DE SANTA MARA DO AZOUGUE: UN ACHEGAMENTO...

    MAIO CETREIRO o mes da guerra e da caza, utilizada sta tamn como entrenamento dos exrcitos. A

    cetrera, na que eran mestres os pobos islmicos, pxoa de moda en Europa o emperadorFederico II (1194-1250), quen, despois da sa Cruzada, escribiu o marabilloso libro en seistomos, De arte venandi cum avibus, do que somente quedan copias: a influencia destetexto e, sobre todo, das sas miniaturas, foi moi grande, convertndose a cetrera nunhaactividade de gran prestixio. Precisamente, esta obra foi determinante no cambio daiconografa do mes de maio, que pasa no s. XII de guerreiro con escudo a falcoeiro.

    En Betanzos, nunha obra de Fernn Prez de Andrade, como esta igrexa, a caza nonpoda faltar, pero o gran templo peninsular da caza medieval est beira, na igrexa de SanFrancisco, co sepulcro deste cabaleiro, cos relevos do bside e con diversos elementos enparedes e capiteis (nalgn deles reptese similar motivo, como parte de outro calendariodo que existen ademais os meses de xullo, agosto, outubro...).

  • 424Anuario Brigantino 2004, n 27

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    XUO FRUTEIROTemos aqu un persoeiro que presenta na man dereita un ramo con froita e no regazo,

    aguantado coa man esquerda, leva mis. A imaxe clsica de Xuo a dun home que recolleda cerdeira cereixas facndoas caer cun pao ou que as leva nun cesto, como o IUNIUSCUM CERESIS do Pazo do Dux de Venecia de que nos fala Castieiras. Precisamenteneste caso o tamao enorme das cereixas poderanos confundir se non fora pola inscricin.As pois, qudanos a dbida de se a froita aqu representada son cereixas hipertrofiadaspolo escultor con fins didcticos ou se se trata de outra cousa. Lembraremos que unhadas romaras mis antigas das Marias, de sabor verdadeiramente pagn, a de San Paiode Vilacoba -Abegondo- chamada das cereixas (o 1 domingo de xullo). unha festa dacolleita, ligada a outras do solsticio do vern (21 de xuo) cando se fan as lumeiradas deSan Xon (noite do 23), cun santuario de orixe prehistrico en San Xon de Medela...

  • 425Anuario Brigantino 2004, n 27

    O CALENDARIO MEDIEVAL DA IGREXA DE SANTA MARA DO AZOUGUE: UN ACHEGAMENTO...

    XULLO SEGADOR unha das imaxes do vern e representa a sega dos cereais: a tarefa agrcola mis

    salientable desta estacin, xunto coa malla posterior. Secularmente, campesios galegosnon s segaban na sa terra senn que an facelo en gran nmero a Castela.

    Probablemente este segador leva na man non un foucio, que este sera para a herbaverde, senn unha serrana (fo dentado), tal como se representa inequivocamente estemes e o anterior no calendario do Panten Real da Colexiata de San Isidoro de Len (ca.1130), no Calendario Astronmico e Martiroloxio de Suabia (ca. 1180), aqu como agosto,ou no Libro de Horas do Duque de Bedford (ca. 1425)...

    tempo de colleita, de abundancia e de festa. Por estes meses centrais do ano asforzas telricas semellan propicias, a vida xenerosa e o futuro optimista. Pero hai que facero traballo que corresponde, porque virn tempos peores e o campesio sbeo ben.

  • 426Anuario Brigantino 2004, n 27

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    AGOSTO MALLADOR tamn outra representacin do vern. A malla facase golpeando varias persoas, a

    ritmo, con mallos sobre o cereal segado, extendido na eira (trigo, centeo, avea...). EnGalicia pervive o mallo ata ben entrado o s. XX cando aparecen as mquinas de mallar. NoMuseo das Marias e en calquer outro etnogrfico de Europa poden verse doadamentemallos idnticos s medievais.

    Nas nosas aldeas, cada casa tia un forno onde coca o pan e Betanzos foi secularmentea cidade das panadeiras, suministrando tamn pan Corua. Anda no 1840 haba nacidade 126 panadeiras, das que s quedarn 12 no 1935.

    Os medeiros nas leiras, o transporte con carros de bois, nas eiras as medas (varias egrandes nas casas ricas), a malla comunal logo (tdolos vecios mallando en tdalascasas), o pan e o vio nos descansos: son imaxes dun mundo perdido que anda lembramos.

  • 427Anuario Brigantino 2004, n 27

    O CALENDARIO MEDIEVAL DA IGREXA DE SANTA MARA DO AZOUGUE: UN ACHEGAMENTO...

    SETEMBRO VENDIMADORO vio tivo desde a Idade Media un papel moi importante na economa das xentes de

    Betanzos e das Marias. Por eso era defendido mediante un proteccionismo a ultranza.De feito, a primeira ordenanza que coecemos (de 1490) prohibe vender e beber vio defra na cidade.

    Entraba o vio intramuros desde o primeiro da da vendima (fixado polo Concello) atao de San Martn. Oficiais do Concello controlaban esta entrada en cada unha das portasda muralla. E nas Ordenanzas de 1591, retomadas das de 1490, persguese s ladrns decepas e uvas e establcense as normas para a venda do vino atabernado, ademais deprohibir nas bodegas e tabernas o xogo de naipes, por apartar s campesios do traballo.A importancia econmica do vio era tal que se exportaba no s. XVI a Asturias e PasVasco. Hoxe vive unha recuperacin.

  • 428Anuario Brigantino 2004, n 27

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    OUTUBRO PORQUEIRORepresentacin tamn do Outono. Antes da matanza o porqueiro ten que engordar s

    porcos. Para eso, condceos monte, onde se ceban con landras de carballos (en Galicia)ou encinas (na Meseta e mis al), que el mesmo tira das rbores. un traballo semellante sementeira, posto que del se espera a colleita en forma de porcos gordos queproporcionen grasa e carne para o longo perodo de choivas e de fro que vn por diante.

    Unha imaxe de porcos comendo nunha fraga de carballos e de dous porqueiros subidoss rbores, acanendolles as ramas para que solten os froitos, tmola nos capiteis daClaustra Nova (s. XIII) da catedral de Ourense.

    En calquer caso, o porco no bosque un tema bastante comn nos capiteis das nosasigrexas romnicas e gticas, tanto s como formando parte dunha escena de caza. Porqueo porco, tanto o bravo como o domstico (ste, sobre todo), fundamental para a vida doscampesios.

  • 429Anuario Brigantino 2004, n 27

    O CALENDARIO MEDIEVAL DA IGREXA DE SANTA MARA DO AZOUGUE: UN ACHEGAMENTO...

    NOVEMBRO MATARIFEO occidente europeo foi definido como a cultura do porco (ou cocho), por ser este

    a base da alimentacin dos pobos que o habitaron desde tempos inmemoriais. Por eso, amatanza conservou elementos de rituais relixiosos. Lembremos que en tdolos mitos dosantigos deuses irlandeses, os Tuatha D Danann, a festa da inmortalidade, presididapor Mananann Mac Lir, contaba como manxar esencial os porcos de Mananann, queproducan a inmortalidade a quen os coma. En Galicia, a matanza e a rexoada (neste mesde San Martio) que asisten vecios e familiares, demostran as bases relixiosas desteacontecemento festivo, que se contina no Nadal, cando a cachola do porco o prato porexcelencia. En Essex e Oxford a finais do s. XIX, o principal prato de Nadal era tamn a cacholado porco, que se adornaba con ramas de acibro e se lle cantaban vilancicos.

  • 430Anuario Brigantino 2004, n 27

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    DECEMBRO SEMENTADORA imaxe da sementeira e, por conseguinte, do sementador, aparece en boa parte dos

    calendarios agrcolas antigos e medievais, se ben, en ocasins (case sempre fra daPennsula), separndose a accin de arar a terra, da de sementala.

    Por outra parte, o sementador aparece identificado con meses diferentes segundo oclima do territorio onde foi creado ou, mellor, recreado o calendario. As, por exemplo,representa setembro no Calendario de Viena do 837 e no de Suabia do 1180; outubro noCalendario de Fulda de arredor do 975, etc. O noso clima templado permite retrasar asementeira dos cereais con respecto centro e Norte de Europa, e por eso esta imaxeresultara comprensible para unha cidade coma Betanzos, chea de campesios, dentro efra das murallas, ata ben entrado o sculo XX.